Middeleeuwse krampen

homosVolkskrant van 28 maart 2019

 

‘Middeleeuwse’ krampen

In haar tweede katern van donderdag 28 maart 2019 bespreekt de volkskrant, zoals elke week, films. Één van de recensies ging over de film Mario. Het korte en lange van het filmverhaal is dat het in het profvoetbal van tegenwoordig niet makkelijk is om een bekennende homo te zijn, met andere woorden uit de kast te komen en uit de kast te blijven. De kop van de recensie luidt: “Mario is een scherpe ontleding van een wereld waarin middeleeuwse krampen over mannelijkheid en seksualiteit regeren”.

Vandaar de vraag: Hoe zagen de middeleeuwse krampen over mannelijkheid en seksualiteit er dan uit? Of misschien moet de vraag helemaal anders gesteld worden zoals: Bestond er in de christelijke middeleeuwen überhaupt zoiets als homoseksualiteit, met andere woorden bestond er een discours hierover?

Inderdaad bestond er een discours hierover, echter niet onder het term ‘homoseksualiteit’ maar onder die van ‘sodomie’. Met deze begripsvorming is meteen aangeduid hoe de hazen lopen. De term ‘sodomie’ is afgeleid van de naam van de stad Sodom, samen met haar zusterstad Gomorra bekend als de poel van zonde en verderf bij uitstek (1e boek Mozes (Genesis) 18.20; 19. 4-9). Deze steden heeft de god van het oude testament vernietigd vanwege alles wat daar gebeurde (of het specifiek met homoseksualiteit te maken had is onbekend, waarschijnlijk was er meer aan de hand).

Als de gezaghebbende vertegenwoordiger van de desbetreffende discours zou hier Thomas van Aquino (1225-1274) genoemd worden, die net zoals alle anderen kerkmannen voor en na hem van mening was dat seksualiteit slechts één doel kent namelijk de reproductie. Al het andere is ziek, zondig en contra naturam. Hieronder valt uiteraard dan ook zelfbediening.

In de realiteit kreeg deze binnenkloosterlijke geleerdendiscours echter een heel scherpe kant doordat met het opkomen van de kettervervolgingen vanaf de 11e eeuw ook de vervolging van de zogenoemde ‘sodomieten’ toenam. Het ketterse ervan was dat hun – naar men aannam − seksueel gedrag in tegenspraak met de ware leer van de kerk stond. De fobie werd versterkt doordat gesuggereerd werd dat deze mensen in contact stonden met de duivel en met diens heksen – een contact dat uiteraard aanleiding gaf tot een heleboel handelingen contra naturam.

Het eerste strafrecht voor het hele Heilige Roomse Rijk – de na Karl V benoemde Constitutio Criminalis Carolina van 1532  – stelde seksualiteit tussen man en man, vrouw en vrouw, mens en dier strafbaar. En de straf was niet mals want het was de doodstraf door verbranding, de standaard straf voor ketters.

Dus, alles bij elkaar geen mooi plaatje.

Ik kom terug op de middeleeuwse krampen in de kleedkamer van de voetballclub en elders. Het is onduidelijk waarom de recensent juist op de middeleeuwen terug grijpt voor zijn vergelijking want er zijn voorbeelden die dichter bij huis zijn dan die christelijke middeleeuwen wat betreft de gang van zaken. Men krijgt meer de indruk dat de recensent niemand die dichter bij de tijd staat op de tenen wilde trappen en daarom in de ‘donkere’ middeleeuwen zijn toevlucht zocht voor het nog steeds gevoelige onderwerp. Dus, misschien meer verkrampt dan middeleeuws?

 

 

Advertisements
Posted in Uncategorized | Leave a comment

„Zurück ins Mittelalter”

Leinen war ein besonders beliebter Stoff, denn es war sehr saugfähig. Der Stoff wurde gewaschen und dann wieder benutzt. Jedoch wurde damals keine Unterwäsche getragen, also ließen viele es einfach laufen. Später konnten sie an eine Art Gürtel oder eine spezielle Menstruationshose geknüpft werden.

Am 5. März 2019 berichtete die Tagesschau unter dem Titel „Zurück ins Mittelalter“ über die Schwierigkeiten im gegenwärtigen Italien legal abzutreiben. Dies ist nach der Meldung im Wesentlichen darauf zurückzuführen ist, dass die in Italien praktizierenden Ärzte von ihrem gesetzlich zugestandenen Weigerungsrecht eine Abtreibung durchzuführen, stets zurückhaltender Gebrauch machen.  (https://www.tagesschau.de/ausland/abtreibungen-italien-101.html).

Der Titel ruft die für diesen Blog interessierende Frage auf, wie sich denn das Mittelalter zu diesem gesellschaftlich relevanten Thema verhielt. Behandelte die Antike Abtreibungshandlungen als unter die häusliche Zuchtgewalt des pater familias fallend, und damit deren Erlaubt- oder Unerlaubt-Sein als einen Ausfluss der patria potestas, änderte sich dies mit dem aufkommenden Christentum. Da das christliche Narrativ die Schwangerschaft Marias in einen religiösen Kontext stellt und damit auf die bekannte Art überhöht, wurde ihr Abbruch zum Sakrileg. Im weiteren Verlauf der christlichen Geistesgeschichte äußerten sich alle Theologen von Rang und Namen zu diesem Thema, selbstverständlich in abstracto. Dies bedeutete, dass ein Schwangerschaftsabbruch als ein religiöses Delikt verhandelt wurde, das sich wesentlich um die Frage drehte, ab wann der Fetus als Mensch gelte. Dies wiederum hing davon ab, inwiefern dem Fetus eine Seele zugeschrieben wurde. Mit der Beseelung war (und ist) nämlich der Fetus Teil des göttlichen Heilsplans und damit seine Beseitigung ein Tötungsdelikt. Für diesen Beseelungszeitpunkt standen, wie häufig bei gänzlich theoretischen Diskursen, mehrere Zeitpunkte zur Auswahl. So konnte man den Beginn des fetalen Lebens ab dem 7., 30., 35., 40., 42., 45., 60., 80., 90., 120., und auch 150. Tag nach der Empfängnis annehmen, bisweilen differenzierend danach, ob man vom männlichen oder weiblichen Geschlecht des Fetus ausging.

Neben diesen theoretischen Erörterungen muss die Frage nach den diesbezüglichen gesellschaftlichen Realitäten wohl weitgehend offen bleiben, “da die Verfolgung des Schwangerschaftsabbruchs bis ins 16 Jh. vorwiegend geistlich im Rahmen der Beicht- und Bußpraxis […]erfolgte.“. (Zitiert aus: Günter Jerouschek: Lebensschutz und Lebensbeginn. Die Geschichte des Abtreibungsverbots. Tübingen 2002, 192.)

Das heißt, dass “das weltliche Recht die Abtreibung grundsätzlich straflos ließ“ (a.a.O.), während vor allem die Beichtspiegel sich mit eindringlichen, das Gewissen befragenden Formulierungen, an die Sündigen richteten. Auch in den Predigten war dies selbstverständlich ein strukturell und instrumentell eingebauter  Gewissensbiss.

Es stellt sich daher die Frage, inwiefern die Überschrift “ Zurück in Mittelalter“ und die mit ihr suggerierte Parallelwertung gerechtfertigt ist. Eine wie auch immer ‘vergleichbare’ Situation, liegt auf einer tatsächlichen Ebene sicher nicht vor, da im Zeitrahmen des Mittelalters jeder Schwangerschaftsabbruch, unabhängig ob fahrlässig, vorsätzlich oder ohne fremde Einwirkung meistens zum Tod der Schwangeren führte, und sich ‘das Problem’ (in Verbindung mit der hohen Säuglings- und Kindersterblichkeit) oft von selbst erledigte. Möglicherweise weist der Vergleich aber auf ein mutatis mutandis ähnliches mentales Klima hin, das vorrangig von der Vermittlung von Schuldgefühlen geprägt ist.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Was ist ‘neu-mittelalterliches’ Denken?

bosch

Hieronymus Bosch: Weltuntergangs-Triptychon, zu sehen in der Akademie der bildenden Künste in Wien.

In der volkskrant vom 31. Januar 2019 stand unter der Rubrik Opinie & Debat ein Artikel von Dina Chapajeva (Schreibweise der volkskrant), die Professorin für Russisch und Literary and Cultural Studies an der Georgia, Tech Universität, USA, ist. Der Artikel wurde von Menno Grootveld übersetzt und sein niederländischer Titel lautet: Vladimir Poetin en de apocalyps, was in der deutschen Sprache (selbstverständlich) ‘Vladimir Poetin und die Apokalpse‘ ist.

In diesem Artikel analysiert Chapajeva wie Poetin letztes Jahr, das heißt 2018, den Begriff ‚nuklare Apokalpse‘ in seiner Rhetorik einsetzte und wie seine Anhänger in den Medien hierauf ihrerseits mit apokalyptischen Narrativen reagierten. Verwiesen wird von den Anhängern dann im Rahmen dieses Diskurses auf das Buch der Offenbarungen, das letzte Buch aus dem Neuen Testament. Wie häufig bei religiös inspirierten Untergangsszenarios wird ein Tag des Gerichtes mit einem letzten Urteil prophezeit.

In ihrer Analyse erfasst Chapajeva diese Art des Denkens mit dem Begriff des ‚neu-mittelalterlich‘. Die volkskrant paraphrasiert ihre Aussage mit dem Satz: ‚In Russland ist eine Art neu-mittelalterliches Denken am Aufkommen.‘. Diese Feststellung impliziert, dass mittelalterliches Denken ‘neu‘ aufgelegt wird, was wiederum die Frage aufwirft, wie es denn mit dem diesbezüglichen mittelalterlichen Denken aussah.

In der Tat ist es so, dass Untergangsdiskurse, die sich auf das Buch der Offenbarungen stützen, das  gesamte abendländische Mittelalter durchzogen, jedoch ebenso in der frühen Neuzeit anwesend waren, teilweise die Aufklärung unbeschadet überlebt haben und bis auf den heutigen Tag zu beobachten sind!!

Exemplarisch für mittelalterliches Untergangsdenken im Sinne einer kosmischen Eschatologie ist das Denken des Reformators Martin Luther (1483-1546), der streng genommen gar nicht mehr zum Mittelalter zählt. In den berühmten Tischreden von 1532, soll Luther seine diesbezügliche Meinung kundgetan haben. Danach werde ‚Christus um Ostern erscheinen, und seine Stimme und Donner im Morgenwetter hören lassen‘, und zwar nicht nur für ihn Luther, sondern eben für alle.

Auch sein Kampfgefährte Philipp Melanchthon (1497-1560) hat sich zu diesem Thema geäußert. Er war jedoch der Ansicht, dass ihm und seinen Zeitgenossen vor dem Geschehen des kosmischen Weltuntergangs „noch eine Bleibefrist von vierhundert Jahren“ eingeräumt sei. Mit anderen Worten, ein Zeitraum, der mindestens fünf Generationen in die Zukunft reicht.  Eine Aussage für die Luther ihn tadelte.

Wenn man also davon ausgeht, dass Untergangsszenarios eigentlich Zukunftsvorstellungen sind, dann kann man sehen, dass sich der eschatologische Untergangsglaube von Luther bei Melanchthon ansatzweise in einen Fortschrittsglauben gewandelt hat. Oder, wie sich Hans Blumenberg in seinem Werk: Die Legitimität der Neuzeit (2012, 56-7) ausdrückt: “In der christlichen Tradition ist das Paradies niemals attraktiv gewesen, [denn] was schon gewesen ist, kann nur enttäuschend sein.”.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Martin Luther als Playmobil-poppetje zonder zijn eega Katharina von Bora

b9e4vg_ieaaeznp

Op 4 april publiceerde Sterre Lindhout in de volkskrant een artikel over Martin Luther als Playmobil-poppetje. Volgens het artikel is Luther als Playmobil-poppetje een succesverhaal, d.w.z. het is vooral  een verkoopsucces (2,99 Euro per stuk) in toeristenwinkels die van het Lutherjaar profiteren.

Interessant genoeg legt het artikel een verband tussen het verkoopsucces van het poppetje en de mentaliteit van de mensen die het poppetje kopen:  ” Zo’n cijfer bewijst hoe christelijk Duitsland nog is, niet zozeer in religieus als wel in cultureel opzicht.”.

Wat echter ontbreekt aan de playmobil Luther is ‘seine bessere Hälfte’ , de vroegere non Katharina von Bora of, zoals Luther haar liefdevol noemde: “mein Herr Käthe”, want zij runde zijn niet onaanzienljke huishouden in Wittenberg.

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit.

resiOoit een vermakelijk boek over de Protestantse Reformatie gelezen? Ruim voor het Lutherjaar 2017 is het Bruno Preisendörfer gelukt een boek over het tijdperk van de reformatie te publiceren. En zo komt het dat sinds zomer 2016 het bovengenoemde boek op de bestsellerlijst voor populair wetenschappelijke boeken van het Duitstalige politiek weekblad DER SPIEGEL staat.

Om wat gaat het in dit boek? Het boek heeft twee titels, die het programma van het boek goed neerzetten: Reise in die Lutherzeit, om met de ondertitel te beginnen, toont aan, dat vanuit een hedendaagse perspectief naar de tijd van Martin Luther (1483 of 1484-1546) wordt gekeken. Als unser Deutsch erfunden wurde, verwijst naar de de beoogde insteek van het boek: de soms meer en soms minder duidelijke culturele en sociale omstandigheden transparant te maken, die ertoe bijdroegen dat de Duitse taal zich in het 16e eeuw boven een mengelmoes van lokale schrijfdialecten kon verheffen.

Dat Luther met zijn ”Wortgewalt”en “Schreibdrang” op grote schaal invloed had op het ontstaan van een genormeerde Duitse schrijftaal is bekend. Bekend is ook, dat ‘zijn’ Bijbelvertaling hierin als medium een belangrijke rol speelde. Maar de auteur laat − op dit moment en ook op andere − geen kans voor deconstructie liggen, en hij bevestigt wat binnen de academische wereld al lang bekend is, namelijk dat de Lutherse Bijbelvertaling geen ingenieus “Einzelwerk” is, maar dat net zoals elk ander cultureel product op eerdere doorborduurt. Toch beklemtoont hij Luthers taalvaardigheid, die erin slaagde juist een genormeerde schrijftaal toegankelijk te maken voor het gevoel en voor het geheugen. Bekend zijn ook de Lutherse neologismen, zoals bijvoorbeeld “friedfertig”, “kleingläubig” en “gottselig”, die alle zonder stoflaag het heden hebben gehaald.

Het boek bevat dertien hoofdstukken variërend in lengte, die vrij verschillende topoi behandelen, zoals bij voorbeeld “ Geldleute”, “Ernährung”, “Kleidung” en “Leiblichkeit”. De bronnen, die hierbij geraadpleegd werden en waaruit soms letterlijk geciteerd wordt, zijn op de eerste plaats de geschriften van Luther en – via de zogenoemde Tischreden[1] – ook de orale nalatenschap van Luther.

Wat deed Luther met zijn vaak brutale en directe, maar altijd oprechte, “Wortgewalt” voor het verspreiden van de Duitse taal? Hij hield zich met van alles en nog wat bezig of − uitgedrukt in de Duitse omgangstaal − zou ik zeggen: ‘Er gab überall seinen Senf dazu’. Maar Luther was geen academische schrijver, hij was op de eerste plaats een ‘Seelsorger’: iemand die zich zorgen maakte over de zielen van de gelovigen en juist om deze reden moest hij ook over alles een mening hebben en deze met alle hem ter beschikking staande mediale middelen de wereld in sturen. Dat het opkomen van het gedrukte woord Luther ter hulp schoot, en dat hij hiervan vaardig gebruik maakte, is bekend.

Is het boek een aanrader?

Het hangt ervan af, zou ik zeggen. Diegene, die geschiedenis als hoofdberoep uitoefent, zou er waarschijnlijk niet veel nieuws in vinden, behalve de een of andere “brutalpoetische” term rechtstreeks uit de Lutherse veder. Anders is het misschien met het vrij uitgebreide apparaat (bijna honderd pagina’s), die het boek heeft. Voor academisch onderzoek kan men hier toch de een of andere bruikbare bron vinden. Voor diegene, die gewoon geïnteresseerd is in de gang van zaken op deze aardbol en daar zonder veel moeite in wil duiken, is het boek een aanrader. Vanuit dit perspectief laat het boek ook zien, hoe het mogelijk is, kennis, die is opgedaan door wetenschappelijk onderzoek, profijtelijk (ook in de letterlijke betekenis van het woord) naar een breder publiek te vertalen. Hier moet ik dan nog helaas een kleine maar aan toe voegen: het boek is fraai opgemaakt, maar heeft  een paar serieuze typo’s, dus geen grammaticale fouten, maar fouten die duidelijk het resultaat zijn van een te haastige proces van redigeren.

Bruno Preisendörfer: Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit.
Uitgever: Verlag Galiani Berlin bij Verlag Kiepenheuer & Witsch, Köln 2016.
Omvang: 472 p. ISBN: 978-3-86971-126-3. Prijs: € 24,99

[1] Kurt Aland (ed.): Tischreden.Stuttgart: Reclam 1986. Een gedigitaliseerde versie is online gratis beschikbaar: http://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00051825_00001.html.

Posted in Uncategorized | Leave a comment